Η Θεοδώρα Πασαχίδου γράφει για τον «Μπάιρον» του Giuseppe Tomasi di Lampedusa

ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ, ΜΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Επιμέλεια: Μαρία Σφυρόερα

Στην Αιώρα, κάπου ανάμεσα στα υπό έκδοση βιβλία, ανάμεσα στις καθημερινές εργασίες, λίγο πιο εδώ ή λίγο πιο εκεί από τις στοίβες πάνω στα γραφεία, σ’ ένα κρυφοφανερό σημείο, υπάρχει ένα συρτάρι γεμάτο ιδέες. Το τροφοδοτούμε με όλα όσα μας αρέσουν, όσα μας κάνουν εντύπωση, με βιβλία που θα θέλαμε κάποια στιγμή να εκδώσουμε, με υλικά που βρίσκουμε στα πιο απίθανα μέρη και σε αναπάντεχο χρόνο. Πάντα ενεργό, αυτό το συρτάρι, ανοιγοκλείνει προκλητικά, και σε μια τέτοια στιγμή αναδύθηκε από εκεί μέσα ένα μικρό βιβλίο στα γαλλικά με τυπωμένη τη μορφή του Μπάιρον στο εξώφυλλο.

Το βιβλίο το είχε βρει κάπου στις αρχές του 2000 ο εκδότης σε ένα μικρό βρυξελλιώτικο βιβλιοπωλείο. Δεν ξέρω τι τον κέντρισε περισσότερο: ο συγγραφέας Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα ―είναι γνωστή η αγάπη του για την Ιταλία― ή το πρόσωπο του Μπάιρον. Πάντως το διάβασε στα γαλλικά. «Τι λέτε; Το βγάζουμε;» ρώτησε μια μέρα πριν από ένα χρόνο περίπου. Έτσι, το μικρό βιβλίο βρήκε τη θέση του στο εκδοτικό πρόγραμμα: είχε έρθει η ώρα του! Βρήκαμε το αυθεντικό κείμενο μέσα στις χιλιάδες σελίδες ενός δυσκολοδιάβαστου αρχείου με τα άπαντα του Λαμπεντούζα, αναθέσαμε τη μετάφραση στη Δήμητρα Δότση, σχεδιάσαμε την έκδοση κι αποφασίσαμε ότι θα βάλουμε εισαγωγή και χρονολόγιο. Εκεί ξεκίνησε η δική μου αναμέτρηση με το βιβλίο.

Ήταν το καλοκαίρι μετά το πρώτο λοκντάουν, σε πρωτόγνωρες συνθήκες για όλους μας, που ξεκίνησα να συγκεντρώνω υλικό για την εισαγωγή. Αστείρευτο το διαδίκτυο για τον Μπάιρον! Αποκαλυπτικό, προκλητικό όσο ο ίδιος. Ευτυχώς που υπήρχε κι ένας εξίσου σπουδαίος συγγραφέας, ο Λαμπεντούζα, για να καθοδηγεί την έρευνα. Στην ουσία το βιβλίο, με τον τρόπο που το κάνει κάθε βιβλίο, μιλάει και για τους δύο, κεντρίζει τον αναγνώστη να σκεφτεί και τους δύο δημιουργούς που συναντιούνται στις σελίδες και στις λέξεις του. Πολύ περισσότερο όταν ο ένας βιογραφεί τον άλλο. Επιπλέον, μεγάλη βοήθεια άντλησα από την πρόσφατη σημαντική ελληνική βιβλιογραφία για τον Μπάιρον και συγκεκριμένα στα βιβλία του Roderick Beaton Ο πόλεμος του Μπάιρον (εκδ. Πατάκη) και της Fiona MacCarthy Βύρων: ο βίος και ο θρύλος (εκδ. Ποταμός).

Παράλληλα άρχισα να αναζητώ και μια ιδέα για το εξώφυλλο που να ξεφεύγει από τα γνωστά ζωγραφικά έργα. Μετά από διαδικτυακή βόλτα στο εξωτερικό, κυρίως σε βιβλιοθήκες και πινακοθήκες της Βρετανίας, επέστρεψα στην πολύτιμη Εθνική Πινακοθήκη μας. Το έργο του Χρήστου Δαγκλή, μια ξυλογραφία σχετικά άγνωστη, που δείχνει τον ποιητή σε νεαρή ηλικία, με ονειροπόλο βλέμμα και υπαινικτική στάση, να μειδιά αινιγματικά, έτοιμος να πιάσει το χαρτί και την πένα, ταίριαξε αμέσως στη ζωντάνια, στην αμεσότητα του κειμένου του Λαμπεντούζα και στη ρηξικέλευθη προσέγγισή του. Μας αφηγείται για παράδειγμα:

Την εποχή του πρώτου του ταξιδιού γελούσε με τους σύγχρονους Έλληνες: «For Greece a sight, for Greeks a smile». Όμως, κάτω από το περίβλημα της διαφθοράς και του δανδισμού, η καρδιά του παρέμενε η ατόφια καρδιά ενός ποιητή. Η ιδέα ότι θα μπορούσε να απελευθερώσει από τη δουλεία τους απόγονους του Σοφοκλή και του Πλάτωνα φλόγιζε την καρδιά του. Αφιερώθηκε ψυχή τε και σώματι στο Ελληνικό Ζήτημα: πούλησε όλη του την περιουσία, αγόρασε όπλα και φάρμακα, μίσθωσε ένα καράβι, αποχαιρέτησε την Τερέζα και σάλπαρε.

Κάπως έτσι συνέκλιναν όλα τα συστατικά της έκδοσης και προέκυψε αυτό το μικρό γοητευτικό βιβλίο, το οποίο τελικά είναι ένας σπάνιος συνδυασμός: ο πιο σπουδαίος Ιταλός συγγραφέας του 20ού αιώνα πραγματεύεται την πολυκύμαντη ζωή του πιο διάσημου Άγγλου ποιητή του 19ου αιώνα, ο οποίος για εμάς είναι ο ήρωας αγωνιστής που ήρθε και πέθανε εδώ για τη δική μας ελευθερία. Επιπλέον όμως, είναι μια πρόκληση στις σχολικές μας γνώσεις για τον Μπάιρον, μια ψύχραιμη αλλά τολμηρή και αποκαλυπτική αφήγηση που κάνει αυτό που, κατά τη γνώμη μου, οφείλουν να κάνουν τα βιβλία· να μας δίνουν νέα οπτική, να μας κινητοποιούν να σκεφτούμε διαφορετικά, να επεκτείνουν τον ορίζοντα, να μας γεμίζουν γνώση, να ακονίζουν τη φαντασία μας.

Θεοδώρα Πασαχίδου

Το βιβλίο του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα (Giuseppe Tomasi di Lampedusa) για τον Μπάιρον κυκλοφορεί, σε μετάφραση της Δήμητρας Δότση, από τις Εκδόσεις Αιώρα (σελ.: 128, τιμή: €11,00). Την έκδοση συνοδεύει εισαγωγή της Θεοδώρας Πασαχίδου.

Το εξώφυλλο του βιβλίου κοσμεί το έργο του Χρήστου Δαγκλή (1916-1991) Πορτραίτο Βύρωνος, 1942, Ξυλογραφία σε χαρτί, 19 x 13,5 εκ., που ευγενικά παραχώρησε στον εκδοτικό οίκο η Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου.

Ο Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, γόνος μεγάλης αριστοκρατικής οικογένειας της Σικελίας, γεννήθηκε στο Παλέρμο το 1896. Το 1915 γράφτηκε στη Σχολή της Νομικής στη Ρώμη. Το 1917 πήρε μέρος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και αιχμαλωτίστηκε στη μάχη του Καπορέτο. Στάλθηκε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου στην Ουγγαρία, από όπου κατόρθωσε να δραπετεύσει και να επιστρέψει, πεζοπορώντας, στην Ιταλία. Το 1932 παντρεύτηκε στη Ρίγα της Λετονίας την γερμανικής καταγωγής Αλεξάντρα φον Βολφ-Στόμερζεε, κορυφαία ψυχαναλύτρια της εποχής. Το 1934, με τον θάνατο του πατέρα του, κληρονομεί τον τίτλο του Πρίγκιπα της Λαμπεντούζα και του Δούκα της Πάλμα και του Μοντεκιάρο. Έγραψε διηγήματα και δοκίμια, αλλά το magnus opus του ήταν Ο γατόπαρδος, που θεωρείται το σημαντικότερο ιταλικό μυθιστόρημα του 20ού αιώνα. Ο Τομάζι ντι Λαμπεντούζα πέθανε το 1957, χωρίς να δει το μυθιστόρημά του να εκδίδεται, να κατακτά το αναγνωστικό κοινό και να γίνεται παγκόσμια επιτυχία.

Η Θεοδώρα Πασαχίδου είναι δημοσιογράφος και επικοινωνιολόγος, με ειδίκευση σε θέματα ΜΜΕ και Πολιτισμού. Σπούδασε στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης κι έχει κάνει μεταπτυχιακές σπουδές στο University of Glasgow και στο King’s College London. Έχει συνεργαστεί με την Εταιρεία Εικαστικών Μελετών ως συνεπιμελήτρια μουσειακών εκθέσεων και ως αρχισυντάκτρια της σειράς “Άτλας Νεοελληνικής Τέχνης“. Από το 2010 συνεργάζεται με τις Εκδόσεις Αιώρα.